Αρχαία και νέα ελληνικά: εννιά παρατηρήσεις και μια πρόταση

Του Λαέρτη Τανακίδη*

Α. Η γνωση του αρχαιου ελληνικου κοσμου ειναι χρησιμη για τον νεοελληνα. Αλλα αυτο δε σημαινει ΟΥΤΕ οτι πρεπει να εξιδανικευεται και να απολυτοποιειται η αξια του ΟΥΤΕ οτι η επαφη με αυτον πρεπει να γινεται απο το πρωτοτυπο των αρχαιων κειμενων. Οι μαθητες που διδαχτηκαν τα αρχαια ελληνικα απο μεταφραση γνωριζουν συνηθως για αυτους πολυ περισσοτερα απο οσα οι παλιοτεροι που τους διδασκονταν απο το πρωτοτυπο επι 8 ωρες την εβδομαδα για εξι χρονια. Αυτο που εμενε στο τελος ηταν μερικα ρητα και σπαραγματα απο καποια κειμενα και οχι η γνωση του πως σκεφτονταν οι αρχαιοι, πως αξιολογουσαν τα πραγματα και πως οργανωναν τη ζωη τους,

Β.Η αρχαια ελληνικη γλωσσα ειναι σπουδαια. Ακουγονται ομως διαφορες υπερβολες : Οτι

Δεν ειναι διαπιστωμενο οτι η μελετη και η γνωση των προηγουμενων φασεων μιας γλωσσας οδηγει αναγκαστικα στην καλυτερη χρηση της.

Δεν ειναι διαπιστωμενο οτι η μελετη και η γνωση των προηγουμενων φασεων μιας γλωσσας οδηγει αναγκαστικα στην καλυτερη χρηση της.

ειναι γλωσσα-προτυπο, οτι οι αρχαιοι ανεπτυξαν τον πολιτισμο τους, επειδη μιλουσαν αυτη τη γλωσσα, οτι ειναι γλωσσα νοηματικη (τι αραγε σημαινει αυτη η δηλωση;) η οτι οι νεοι υπολογιστες θα χρησιμοποιουν μονον αρχαια ελληνικα η οτι ο Μπιλ Γκειτς οργανωνει μαθηματα αρχαιων ελληνικων για τα υψηλοβαθμα στελεχη του και αλλα τετοια συμπαθητικα. Ολα αυτα μπορει να κολακευουν την εθνικη ματαιοδοξια, αλλα δεν εχουν σχεση με την πραγματικοτητα.

Γ.Η γνωση της αρχαιας ελληνικης γλωσσας μπορει να οδηγησει σε μια επαφη με το περιεχομενο των κειμενων, αλλα να αποτελεσει και απο μονη της μορφωτικο αγαθο. (Φυσικα το ιδιο ισχυει και για τις αλλες γλωσσες). Αλλα για να γινουν αυτα, ειναι απαραιτητο ο μαθητης

  1. να κατεχει καλα προηγουμενως τη δικη του μητρικη γλωσσα και
  2. να προχωρησει σε αρκετο βαθος στη μελετη της αρχαιας ελληνικης, πραγμα ομως εξαιρετικα δυσκολο για τη μεση εκπαιδευση και απολυτως ακατορθωτο για την πρωτη της βαθμιδα, το γυμνασιο.

Για να μπορει ενας μαθητης να διεισδυσει στον ιδεολογικο, αξιολογικο και πρακτικο κοσμο των αρχαιων Ελληνων διαβαζοντας ο ιδιος στο πρωτοτυπο τα αρχαια κειμενα, πρεπει να παρατησει τα παντα και να ασχοληθει αποκλειστικα με τη γνωση της αρχαιας ελληνικης γλωσσας. Ειναι ζητημα αν μπορουμε και οι φιλολογοι να ασχοληθουμε με τα αρχαια κειμενα και να διεισδυσουμε στον κοσμο τους χωρις μεταφραστικη βοηθεια.

Δ.Η γνωση της αρχαιας ελληνικης γλωσσας δεν οδηγει καποιον να σκεφτεται οπως οι αρχαιοι ουτε πολυ περισσοτερο να δημιουργει εργα, γραπτα η αλλα, οπως εκεινοι. Και ομως αυτη η επιπολαιη προσεγγιση, ο αττικισμος, κυριαρχησε στα Αλεξανδρινα χρονια. Εγκατελειψαν λοιπον τη συγχρονη τους γλωσσα και στραφηκαν στην παλιοτερη αττικη περιμενοντας ετσι να εμφανιστουν νεοι Αριστοτεληδες και Θουκυδιδηδες. Αυτη η αποψη ερριξε τη βαρια σκια της σε ολους τους κατοπινους αιωνες. Επηρεασε και την εκπαιδευση του νεοσυστατου νεοελληνικου κρατους μετα το 1830, οποτε οι μαθητες του δημοτικου μαθαιναν οτι «Οι χοιροι υιζουσιν, τα χοιριδια κοϊζουσιν, οι οφεις ιυζουσιν». Υπαρχουν ακομη οπαδοι της.

Ε.Ειναι πολυ συζητησιμο αν στεκουν επιστημονικα αποψεις για κριση, για φθορα, για παρακμη και για καταστροφη της οποιασδηποτε γλωσσας, επομενως και της νεας ελληνικης, γιατι

  1. Τετοιες διατυπωσεις εκφραζουν αξιολογικες κρισεις και απορρεουν απο την αντιληψη οτι υπαρχει γλωσσα-προτυπο και οτι η απομακρυνση απο αυτην δημιουργει προβληματα,
  2. Παραπονα για φθορα της γλωσσας κ.τ.ο. ακουγονται σε ολες τις εποχες. Δεν ειναι τωρινο φαινομενο. Οι μεγαλυτεροι δεν εχουν παρα να θυμηθουν τι σχετικα ακουγαν απο τους παλαιοτερους τους, δασκαλους και γονεις,
  3. Αυτο που συμβαινει ειναι οτι καθε κοινωνια αναλογα με τις αναγκες, τις συνθηκες και το ειδος και το επιπεδο της αναπτυξης και της κουλτουρας της πραγματοποιει τις δικες της γλωσσικες επιτευξεις
  4. Σε καθε εποχη υπαρχουν καλοι και λιγοτερο καλοι χρηστες της γλωσσας.

ΣΤ. Ειδικοτερα για την κατασταση στην οποια βρισκεται σημερα η νεοελληνικη γλωσσα ακουγονται πολλα, ευκολα και αβασανιστα. Το αξιοπεριεργο ειναι οτι, προτου διαπιστωθει με συστηματικη μελετη ΑΝ υπαρχουν προβληματα, ΣΕ ΤΙ ακριβως συνιστανται και ποιες ειναι οι ΑΙΤΙΕΣ τους, βρεθηκε απευθειας η ΛΥΣΗ. Χωρις τεκμηριωμενο σκεπτικο προχωρησαμε στο ΔΙΑ ΤΑΥΤΑ. Ετσι επαναφερθηκαν τα αρχαια ελληνικα απο το πρωτοτυπο στο γυμνασιο, για να βοηθησουν, υποτιθεται, τους μαθητες να βελτιωσουν το γλωσσικο τους οργανο, την νεοελληνικη.

Ζ. Η διδασκαλια των αρχαιων ελληνικων απο το πρωτοτυπο δε συντελει στην καλυτερη γνωση και χρηση της νεας ελληνικης, γιατι:
1. Μαθαινουμε απο τα γνωστα προς τα αγνωστα, πραγμα που σημαινει οτι, για να προσεγγισει καποιος την αρχαια ελληνικη, πρεπει να κατεχει καλα την δικη του και οχι το αντιθετο.
2. Η νεοελληνικη ειναι αυταρκης και εχει αυτοτελεια απεναντι στις προηγουμενες μορφες της ελληνικης γλωσσας.
3. Δεν ειναι διαπιστωμενο οτι η μελετη και η γνωση των προηγουμενων φασεων μιας γλωσσας οδηγει αναγκαστικα στην καλυτερη χρηση της. Πιο συγκεκριμενα:
Γνωριζω μια γλωσσα σημαινει κατεχω τις γραμματικοσυντακτικες της δομες, το λεξιλογιο και τους εκφραστικους της τροπους. Πραγματι η νεα και η αρχαια ελληνικη εχουν πολλες κοινες δομες, τροπους και λεξιλογιο, οπως βεβαια και με αλλες γλωσσες. Αλλα γιατι πρεπει να πηγαινει καποιος στο παρελθον της γλωσσας, για να μελετησει στοιχεια που υπαρχουν και στο παρον της; Μηπως για να παρακολουθησει την εξελιξη της μεσα στους αιωνες; Ομως αυτη δεν ειναι δουλεια του λυκειου, πολυ περισσοτερο του γυμνασιου. Ειναι δουλεια των ΕΙΔΙΚΩΝ, οσων προετοιμαζονται να γινουν ειδικοι και οσων εχουν ειδικα ενδιαφεροντα.
Απο την αλλη ειναι φυσικο κατα την διδασκαλια της αρχαιας ελληνικης η προσοχη καθηγητων και μαθητων να συγκεντρωνεται στα διαφορετικα στοιχεια (δοτικη, ευκτικη, απαρεμφατο, τονοι, πνευματα, καταληξεις κ.λπ.). Κατι τετοιο ομως οχι μονο δε βοηθαει στην καλυτερη κατανοηση και χρηση της νεας ελληνικης, αλλα μαλλον δημιουργει συγχυση. Το ξερουν οσοι διδασκουν στο γυμνασιο. Αν μαλιστα παρει καποιος υποψη του οτι στην ηλικια των 12-15 ετων το γλωσσικο οργανο βρισκεται ακομη υπο διαμορφωση, οτι το γυμνασιο και πια και το λυκειο απευθυνεται στο συνολο των μαθητων και οτι στο μαθητικο πληθυσμο περιλαμβανεται μεγαλο μερος απο υποβαθμισμενες περιοχες και πλεον και αλλοδαποι, μπορει να συλλαβει το μεγεθος των προβληματων που δημιουργουν οι διπλες δομες και τροποι. Το αποτελεσμα ειναι οτι οι μαθητες οχι μονο δε μαθαινουν αρχαια ελληνικη γλωσσα, οχι μονο δεν αισθανονται περηφανοι ως απογονοι ευκλεων προγονων, αλλα αγανακτουν, για να μην ειπωθει τιποτε βαρυτερο
Τελος δεν ειναι απαραιτητο να γνωριζει καποιος την ετυμολογια και την εξελιξη των λεξεων μεσα στο χρονο, για να τις χρησιμοποιησει σωστα. Για παραδειγμα πολυ λιγοι γνωριζουν οτι η λεξη λεωφορειο ειναι συνθετη απο τη λεξη λεως, που ειναι η αττικη μορφη της λεξης λαος, και το ρημα φερω. Κανενας τους ομως δεν εχει το παραμικρο προβλημα να ανεβει στο λεωφορειο, οταν ερθει βεβαια, και να χρησιμοποιησει σωστα τη λεξη λεωφορειο. Ετσι κι αλλιως στο γυμνασιο αλλα και στο λυκειο η γνωση της προελευσης των λεξεων ειναι δυνατη μονο για μικρο μερος του λεξιλογικου πλουτου της γλωσσας. Τι θα γινει με το υπολοιπο;

Η. Λενε μερικοι: «Δε διδασκονται τα αρχαια με τον καταλληλο τροπο. Αυτο φταιει». Ομως δεν υπαρχει καταλληλος τροπος. Δοκιμαστηκαν τα παντα. Παντοτε καταληγουμε σε αποτυχια.Δεν ειναι δυνατον να διδαχτει σε υψηλο επιπεδο σε ολο το μαθητικο πληθυσμο, και μαλιστα στην υποχρεωτικη εκπαιδευση, ενα μαθημα που προυποθετει καποια γνωστικη υποδομη, που δεν υπαρχει ακομη στους μαθητες, και ειδικη κλιση και ενδιαφερον για γλωσσες. Αν ζητησεις απο ενα ψαρι να ανεβει σε ενα δεντρο, παντα θα βρισκεις οτι αποτυγχανει, λεει ο Αινσταιν

Θ.Η εκπαιδευση μας παραμενει προσκολλημενη στους τυπους και οχι στο περιεχομενο, στις λεξεις και οχι στα πραγματα. Οι στοχοι του εκπαιδευτικου δημοτικισμου ακομη εκκρεμουν. Ο «Αταφος νεκρος» του Γληνου και η «Μεταρρυθμιση που δεν εγινε» του Δημαρα περιμενουν, παροτι δεν καλυπτουν φυσικα πληρως τις σημερινες αναγκες.

ΠΡΟΤΑΣΗ για γυμνασιο και λυκειο :

  1. Ενισχυση της διδασκαλιας της νεας ελληνικης.
  2. Διδασκαλια των αρχαιων ελληνικων μονο απο μεταφραση.
  3. Η αρχαια ελληνικη γλωσσα μαθημα επιλογης.

* Ο Λ. Τανακίδης είναι φιλολόγος και πρώην πρόεδρος της ΟΛΜΕ

ΠΗΓΗ: Λαέρτης Τανακίδης, προσωπική σελίδα στο facebook

Advertisements

One Response to Αρχαία και νέα ελληνικά: εννιά παρατηρήσεις και μια πρόταση

  1. Γεωργία Βαλωμένου says:

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: